Print Friendly
آموزش مجازی سفیرفیلم

تدوین | درس نهم: فیلمنامه نویسی و تدوین

thumb10

در درس نهم از سیر جدید و پیشرفته «تدوین» از آموزش مجازی سفیرفیلم با توصیه‌ها و نکات تدوینی که حین نگارش فیلم‌نامه باید بدان توجه کرد، آشنا شوید.

درس نهم- فیلمنامه نویسی و تدوین

پس از انتشار جزوه «درس هشتم» از سیر «مقدماتی تدوین» در هفته گذشته، امروز درسنامه نهم این سیر از آموزش مجازی سفیرفیلم منتشر شد.

معرفی بخش پیش‌نیازهای تولیدی تدوین

گدار: نوشتن، فیلم‌برداری و تدوین جزئی از یک شیوه کار منسجم است. تدوین شکل دادن به چیزی است که قبلاً طرح شده است و درباره آن اندیشیده‌اند.

hehl1270726453

ژان لوک گدار، فیلم ساز شهیر فرانسوی

به نام خدا و سلام.

طبق قول و قرار و خط و نشان‌های قبلی از این درس وارد بخش سوم دوره آموزش تدوین می‌شویم، یعنی بخش پیش‌نیازهای تولیدی تدوین. همان طور که مستحضرید تدوین پختنِ مواد خام است، اما در کیفیت نهایی غذا همان طور که مفصلاً در درس دو بحث کردیم کیفیت و تناسب مواد خام اولیه بسیار حائز اهمیت است. بنابراین در این بخش سعی داریم نکاتی را درباره مراحل تهیه مواد خام با شما در میان بگذاریم، یعنی نکاتی که هدف آن‌ها رسیدن به راش‌ها و مواد خام بهتری برای مرحله تدوین است. مخاطب این بخش بیش و پیش از تدوینگران، فیلم‌نامه‌نویسان، کارگردانان، بازیگران، صدابرداران و تصویربرداران هستند.

فیلم‌نامه‌نویسی با عینک تدوین

در اولین درس این بخش در مورد توصیه‌ها و نکاتی که حین نگارش فیلم‌نامه باید به آن‌ها توجه شود خواهیم پرداخت. بد نیست متذکر شویم که منظور ما از مرحله فیلم‌نامه در اینجا یعنی تمام کارهایی که مربوط به طراحی و برنامه‌ریزی تولید نماها می‌شود، یعنی از مرحله شکل‌گیری ایده تا آماده شدن برگه‌های فیلم‌برداری یا فهرست نماها، یعنی تمامی مراحل نوشتاری فیلم.

در بعضی موارد توجه به تدوین می‌تواند حتی در مرحله رج زنی نیز تأثیراتی ایجاد کند و یک نوبت فیلم‌برداری را عقب یا جلو بیندازد، چیزی که در ظاهر کاملاً مربوط به برنامه‌ریزی و مدیریت تولید است و اصلاً جزء فرآیندهای هنری فیلم‌سازی مطرح نیست.

بده بستان‌های فیلم‌نامه، صحنه بندی، تقطیع و تدوین

به تعبیری می‌توان گفت همه‌ی کاری که کارگردان باید انجام دهد صحنه بندی فیلم به معنای عام خود است، هر چند استثنائاتی وجود دارد اما می‌توان گفت صحنه بندی پیش‌شرط تحقق تقطیع و تقطیع پیش‌شرط تحقق تدوین است و هر سه این عناصر از فیلم‌نامه مشتق می‌شوند.

انواع صحنه بندی

صحنه بندی فضایی و مونتاژی: صحنه بندی ای که کارگردان در فضای داخلی یا عینی قاب دوربین طراحی یا خلق می‌کند، یعنی چیدمان عناصر صحنه و حرکات بازیگران و موقعیت‌ها و دکور را صحنه بندی فضایی می‌گویند. نوع دیگری از صحنه بندی نیز در بین منتقدین و نظریه‌پردازان سینما شناخته شده است که به آن صحنه بندی  مونتاژ می‌گویند، در واقع این نوع صحنه بندی بیشتر تمرکز بر فرآیند تقطیع دارد و بیشتر متکی به نماست تا صحنه، مثلاً در یک صحنه زدوخورد صحنه بندی فضایی شامل حرکات بازیگران در صحنه و تعاملات آن‌ها با عناصر صحنه و از این قبیل دارد اما در صحنه بندی مونتاژیِ همین صحنه تمرکز بر ابعاد قاب، نحوه تنظیم دوربین روی بازیگران، ریتم تدوین و کوتاهی و بلندی نماهاست. همه‌ی این‌ها در حوزه کاری تدوین است.

اهمیت مرحله تقطیع در تدوین نهایی از این جهت است که خروجی مرحله تقطیع نقشه فنی و فرمول دقیق ساخت فیلم است همان چیزی که انتظار می رود نسخه مکتوب فیلمِ ساخته شده باشد و حتی جزئیات نماها و نحوه اتصال آن‌ها نیز در آن پیش‌بینی‌شده است، هرچند معمولاً شرایط تولید و تصمیم‌های کارگردان‌ها تقطیع نهایی را تا حدودی تغییر می‌دهد.

فیلم‌نامه‌های آهنین، تدوین در دوربین

Rope2

آلفرد هیچکاک، طناب، 194

حتی گاهی عکس این جریان هم اتفاق می افتد، یعنی نوشتن فیلم نامه بر اساس تدوین، به عنوان مثال آیزنشتاین فیلم نامه رزم ناو پوتمکین را بر اساس تدوین و نماهای مورد نیازش نوشت و سپس فیلمبرداری و تدوین را انجام داد. کل زمان فیل مبرداری تا اکران روی پرده چیزی کمتر از دو ماه زمان برد.

در کارهایی که فیلم‌نامه محکم و خوبی دارند و در خلال تولید کمترین تغییر را دارند یا تغییر ندارند و به دقت هم بازی، کارگردانی و تولید شده‌اند، تدوین گر کار زیادی ندارد، فقط کافی است، بهترین قسمت برداشت‌ها را با کارآمدترین روش و رعایت ریتم و ضرباهنگی مناسب به هم متصل کند؛ چرا که کار او را قبلاً کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس در مرحله پیش‌تولید انجام داده‌اند.

حتی در فیلمی مثل طنابِ هیچکاک که با اندک اغماضی می‌توان گفت اصلاً تدوین نداشته است. صرفاً ده نمای بزرگ به یکدیگر متصل شده‌اند.

حتی گاهی عکس این جریان هم اتفاق می‌افتد، یعنی نوشتن فیلم‌نامه بر اساس تدوین، به عنوان مثال آیزنشتاین فیلم‌نامه رزم‌ناو پوتمکین را بر اساس تدوین و نماهای مورد نیازش نوشت و سپس فیلم‌برداری و تدوین را انجام داد. کل زمان فیلم‌برداری تا اکران روی پرده چیزی کمتر از دو ماه زمان برد. سپتامبر و نوامبر 1925

البته باید در نظر داشت این شیوه کاری ممکن است خطرات و آسیب‌های بسیاری داشته باشد، چرا که موفقیت در این شیوه‌ی تدوین فقط از عهده نوابغ بر می‌آید، کسانی مثل هیچکاک و جان فورد، فیلم‌سازان بسیار دقیقی که به کمک ذهن‌های فوق‌العاده بصری خود قادر بودند فیلم‌هایشان را قبل از تصویربرداری ببینند و اصطلاحاً در دوربین تدوین می‌کردند. نسبت فیلم خام تولیدشده و فیلم تدوین‌شده نهایی توسط این قبیل فیلم‌سازان از همکاران فیلم‌ساز خود همواره کمتر بوده است.

با همه این اوصاف روال عادی بین سینماگران استفاده از حداکثر توان تولیدی و گرفتن نماهای پشتیبان برای رسیدن به نقطه مطلوب است، یعنی معمولاً چندین برداشت از زوایای مختلف برای هر رویداد.

به عنوان یک نمونه شاخص می‌توان به فیلم اینک آخرالزمان فرانسیس فورد کاپولا اشاره کرد، برای این فیلم چیزی حدود 200 ساعت راش تهیه شده بود، کارگردان سر صحنه هرچیزی به ذهنش رسیده بود را امتحان کرده بود، همین هم باعث شد تا تدوین این فیلم با 3 تدوینگر و باصرف روزانه 12 ساعت کاری، یک سال و سه ماه (و دو روز!) تمام زمان برد. (احتمال دارد آقوی هم ساده در خاطراتشان به تدوین این فیلم هم اشاره‌ای کرده باشند.

به عنوان یک شاخص و معیار ارزیابی بد نیست بدانید در هالیوود که چرخه تولید فیلم بسیار دقیق و صنعتی شده و اقتصادی است و همه چیز در بسنده‌ترین حالت خود قرار دارد، تقریباً 20 برابر طول نهایی هر فیلم، راش تولید می‌شود. این یعنی فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان در تصویر صحنه‌ها به قدرت انتخاب بیشتری نیاز داشته‌اند تا کارشان سر و شکل بگیرد.

بنا به قولی راش‌های تولیدشده در یک فیلم معمولی در سینمای هالیوود می‌تواند فاصله بین دو شهر لاس وگاس و لس‌آنجلس را پر کند. یعنی چند کیلومتر؟

در هر حال چیزی که قطعی است این است که فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان لازم است با تدوین، قابلیت‌ها و ضعف‌هایش کاملاً آشنایی داشته باشند. راجر کریتندن در کتاب تدوین فیلم و ویدئو سؤالی را مطرح می‌کند، اینکه:

«هر کارگردانی هنگام فیلم برداری با یک پرسش بنیادی روبه روست، اینکه چگونه فیلم برداری کنم تا بهترین راش ها را هنگام تدوین داشته باشم؟»

و پاسخ به این پرسش را در درکِ درست از اصول دراماتیک فیلم‌نامه‌نویسی می‌بیند. با این درکِ درست می‌توان تحلیل کرد که جزئیات صحنه چگونه باید در فیلم ثبت شوند تا بهترین ماده خام در اختیار تدوین گر قرار بگیرد.

image

فرانسیس فورد کاپولا، اینک آخرالزمان، 19

به عنوان یک نمونه شاخص می توان به فیلم اینک آخرالزمان فرانسیس فورد کاپولا اشاره کرد، برای این فیلم چیزی حدود 200 ساعت راش تهیه شده بود، کارگردان سر صحنه هرچیزی به ذهنش رسیده بود را امتحان کرده بود، همین هم باعث شد تا تدوین این فیلم با 3 تدوینگر و باصرف روزانه 12 ساعت کاری، یک سال و سه ماه تمام زمان برد.

وی معتقد است تولید راش مناسب در هر صحنه وابسته به رعایت نکاتی است که در همان صحنه باید مورد توجه قرار بگیرند. نکته بسیار مهم این است که لازمه رعایت این نکات سر صحنه، طراحی آن‌ها در مرحله فیلم نامه است. این نکات عبارت‌اند از:

1-    کانون توجه کجاست؟

2-    این کانون کی تغییر می‌کند و توجه به کجا معطوف می‌شود؟

3-    حال و هوا و ضرباهنگی که از آن ناشی می‌شود چگونه است؟

4-    آیا این حال و هوا و ضرباهنگ تغییر می‌کند؟

5-    آیا درنگ‌های طبیعی وجود دارند که باید در سکوت یا سکون خود را نشان دهند؟

6-    چه جزئیات مهمی وجود دارند که باید به چشم بیایند؟

7-    و بر عکس، چه زمانی ضرورت دارد که بیننده تمامی فضایی که رویداد در آن جریان دارد را ببیند؟

8-    کی واکنش مهم تر از کنش است؟

9-    حرکت را چگونه باید خلاصه کرد؟

10- آیا صدای بیرون کادر یا ناهماهنگ با تصویر می‌تواند کمکی به صحنه بکند؟

11-شروع و پایان صحنه چگونه به پایان و شروع صحنه‌های قبل و بعد پیوند می‌خورد؟ (چه نوع انتقالی)

12-آیا محل وقوع رویداد بیش از یک‌بار در فیلم دیده می‌شود و بنابراین باید در شکلی خاص تثبیت شود؟

13-آیا نقطه عطف صحنه باید دقیقاً مشخص شود؟

14- کارکرد این صحنه خاص در کل فیلم‌نامه چیست؟

در نظر داشتن این نکات و پاسخ به پرسش‌های فوق کمک می‌کند که ما به دقت، شکل فیلم گرفتن از صحنه را مشخص کنیم، مهم‌ترین حسن این کار کاستن از نسبت راش تولیدشده به فیلم نهایی است که هر قدر این نسبت کمتر باشد، اولاً در هزینه‌های تولید به شدت صرفه‌جویی می‌شود، در ثانی در مرحله تدوین تردیدها و بلاتکلیفی‌ها کمتر شده و برش‌ها زودتر به نتیجه می‌رسند.

فایده دیگر این روش این است که با کاهش نسبت فیلم گرفته‌شده به فیلم تدوین‌شده کارگردان به سبک مشخصی می‌رسد و به این ترتیب تدوینگر به سبک او احترام خواهد گذاشت و همین راهنمای بسیار موثری برای او خواهد بود تا به درک درستی از فرم دلخواه کارگردان برسد.

سایر قسمت‌ها و مراحل فیلم نیز باید به همین دقت سنجیده و در فیلم‌نامه و کارگردانی لحاظ شوند، انتخاب محل‌های فیلم‌برداری، دکور، جزئیات نور و تصویر و صدا و غیره، فیلم‌نامه خوب باید پاسخ پرسش‌های فوق را در این زمینه‌ها در خود داشته باشد، هر چند کارگردان‌ها معمولاً فیلم‌نامه را به شکل دلخواه خود در می‌آورند و آن‌ها را با تمایلات و علایق خود هماهنگ می‌کنند.

حتی هستند فیلم‌سازانی که در کارهای داستانی همان قدر فیلم‌نامه دارند که در کارهای مستند. در یک کارگاه تدوین هایده صفی یاری خوش‌سابقه‌ترین تدوینگر ایران، از تجربه کار با کارگردانی می‌گفت که برای تمام فیلم دو ساعته‌اش، حتی چند صفحه هم فیلم‌نامه نداشت، و همه چیز را از ذهن و حسی که در لحظه از صحنه می‌گرفت بنا کرده بود و به همین دلیل در تدوین کار بسیار سخت و پیچیده شده بود.

نقش تدوین در تغییر سبک فیلم‌نامه‌نویسی

ادوارد دیمیتریک در کتاب درباره فیلمش با انتقاد از فیلم‌نامه‌نویسانی که در صحنه‌های انتقالی-زمانی، مکانی- از گفتار استفاده می‌کنند، این روش را مورد استفاده کارگردانان تازه‌کار و بی‌استعداد می‌داند و معتقد است بررسی روی فیلم‌ها ثابت می‌کند تماشاگر بیشتر از اینکه نیاز به شنیدن داشته باشد می‌تواند با دیدن مفهوم مورد نظر کارگردان را درک کند و در این جا یعنی صحنه‌های انتقالی یک تدوینگر دارای تخیل و کاردان می‌تواند حس بصری بیننده را ارضاء کرده، موقعیت را بهبود بخشد و با خلق یک انتقال تصویری در زمان نیز صرفه‌جویی کند.

بنابراین داشتن تفکر تدوینی و آشنایی یک فیلم نامه نویس با نیازها و شرایط و مسائل مبتلا به در تدوین بسیار مهم است.

پرسش و پاسخ

چنانچه پیرامون این درس پرسشی دارید، از بخش زیر برای ما ارسال کنید:

نام شما:*

ایمیل شما:*

تعداد بازدید:3,790
۱ دیدگاه
  1. سلام
    خیلی ممنون از اموزشاتون خیلی مفید بودن یه خواهش داشتم میشه لطف کنید و اموزش یکی از برنامه های تدوین مثل ادیوس یا کرل رو هم قرار بدین ؟ ممنون

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*


*

RSS