Print Friendly
آموزش مجازی سفیرفیلم

خلاصه آینه جادو | درس دوم: مونتاژ به مثابه معماری سینما

amouzesh 8-2

در درس دوم از سیر «خلاصه آینه جادو» از آموزش مجازی سفیرفیلم، با اهمیت و اثرگذاری موضوع مونتاژ در اندیشه شهید آوینی آشنا شوید.

درس دوم- مونتاژ به مثابه معماری سینما

پس از پایان انتشار درس اول از سیر جدید «خلاصه آینه جادو» از آموزش مجازی سفیرفیلم، امروز در درس دوم از این سیر به بررسی اهمیت و اثرگذاری موضوع مونتاژ در اندیشه شهید سیدمرتضی آوینی می پردازیم.

واقعیت سینمایی، یعنی واقعیتی که در فیلم عرضه می‌شود، چه در زمان و چه در مکان، از واقعیت معمول متمایز است. معماری این واقعیت نهایتاً در مونتاژ شکل می‌گیرد و اگر مونتاژ را بدین معنا بگیریم، دیگر منتهی به عمل تقطیع و سرهم‌بندی نماها نمی‌شود و با دکوپاژ و میزانسن نیز ارتباطی کاملاً فعال خواهد یافت. بدین معنا، مونتاژ دیگر عملی نیست که فقط به «مونتور»، آن هم بعد از پایان فیلم‌برداری مربوط شود، بلکه مونتاژ اصلی توسط کارگردان و در طول تمام مراحل تولید فیلم انجام می‌گردد. اگر کارگردان بتواند همه چیز را در فیلم‌نامه پیش‌بینی کند، دیگر کاری برای مونتور باقی نمی‌ماند جز عمل فیزیکی برش و سرهم‌کردن نماها . . . اما مگر همه چیز قابل پیش‌بینی است؟

 اگر عناصر تشکیل‌دهنده‌ی واقعیت (زمان، مکان، حوادث، شخصیت‌ها و . . .) را از یکدیگر انتزاع کنیم، آنگاه معنایی را که در جست و جوی آن هستیم روشن‌تر خواهیم یافت. در سینما و مخصوصاً در سینمای مدرن، مکان به مثابه یک امر کیفی موجودیت پیدا می‌کند. در فیلم‌های تارکوفسکی مکان‌ها همواره جزئی از شخصیت انسان‌ها هستند و یا به عبارت بهتر، گویی باطن شخصیت‌ها در مکان‌ها انعکاس یافته است. کم و بیش در آثار همه‌ی فیلم‌سازان جدید، مکان معنایی این‌چنین دارد و جز این هم توقع نمی‌رفت که سینماگرها رفته‌رفته در طول تاریخ سینما بر این امر وقوف پیدا کنند که همه‌ی عناصر فیلم باید در خدمت خلق و ایجاد یک فضای روانی مطلوب قرار بگیرد، آن فضایی که بتواند انعکاسی اکسپرسیو و یا سمبلیک از روح فیلم‌ساز باشد و به ادامه‌ی سیر دراماتیک فیلم کمک برساند.

خلق فضا در سینما با عناوین تخصصی متعددی ارتباط یافته است: طراحی صحنه، طراحی دکور، نورپردازی، میزانسن و . . . اما در نهایت، همه‌ی مساعی باید در خدمت آفرینش فضایی به کار گرفته شود که سیر دراماتیک فیلم اقتضا دارد.

مفهوم زمان نیز در سینما کاملاً دیگر گونه است. سینما قبل از هر چیز تصویر متحرک است و زمان همراه با حرکت در فیلم ورود پیدا می‌کند، اما زمان سینمایی توسط مونتاژ است که از زمان واقعی تمایز می‌یابد. حرکت در فیلم، ناگزیر باید مقیاس واقعی را حفظ کند تا در نزد تماشاگر به مثابه واقعیت پذیرفته شود و اگر نه، هرگز با یک تلقی جدی از جانب تماشاگر رو به رو نخواهد شد.

در سینما از زمان فقط به کیفیت باطنی آن توجه می‌شود و به این دلیل کاملاً معقول و مقبول است اگر لحظه‌ای به قدر یک ساعت وسعت پیدا کند و یا سه میلیون سال در یک برش طی شود. کیفیت باطنی زمان همان است که ما در درون خویش از زمان دریافت می‌کنیم. زمان سینمایی نیز نمی‌تواند فارغ از سیر دراماتیک فیلم، حالات روحی پرسوناژها، و بیان سابژکتیو (Subjective) کارگردان وجود داشته باشد. زمان سینمایی، دریافت سابژکتیو فیلم‌ساز از زمان است و هیچ الزامی هم وجود ندارد که او کمیت آبژکتیو (Objective) زمان را رعایت کند. معمولاً عنوان می‌شود که با یک میزانسن مناسب می‌توان ضرورت مونتاژ را در فیلم از بین برد اما در واقع هیچ چیز نمی‌تواند جانشین مونتاژ شود، به چند دلیل:

– مونتاژ قبل از آن که یک ضرورت تکنیکی باشد، ارزش گذاری است؛ ارزش‌گذاری اشیا و اشخاص و حالات در جریان وقایع و حوادث سینمایی. اضطراب و استیصال کودکی را که مادرش را در صحنه‌ای از فیلم گم‌کرده است چگونه می‌توان نشان داد، جز با درشت‌نمایی چشم‌های کودک و اشک‌هایی که بر گونه‌اش فرو می‌ریزند؟

– با مونتاژ، دروازه‌ی سابژکتیویته به روی بشر باز می‌شود و این دروازه‌ی هنر (به معنای مصطلح) است؛ چرا که هنر امروز جز با سابژکتیویسم تحقق نمی‌یابد و حتی در فیلم‌های رئالیستی یا نئورئالیستی نیز، این فیلم‌ساز است که خود را در واقعیت خارج از خویش جست و جو می‌کند.

میزانسن اگرچه نمی‌تواند جانشین مونتاژ شود، اما اگر به خدمت آن درآید، عرصه‌ی جدیدی از قابلیت‌ها را به روی سینما خواهد گشود که در بسیاری از فیلم‌های مدرن و از جمله در سکانس آغازین فیلم «غلاف تمام فلزی»1 کار «استنلی کوبریک»2 شاهد آن بوده‌ایم.

فیلم‌ساز قبل از آغاز فیلم برداری ناچار است که فیلم را در ذهن خویش مونتاژ کند، اگر نه، فیلم‌نامه هرگز به مرحله‌ای نخواهد رسید که قابلیت فیلم‌برداری پیدا کند. فیلم‌ساز ناچار است قبل از آغاز فیلم‌برداری در «رابطه‌ی بین سکانس‌ها در طول فیلم و رابطه‌ی پلان‌ها با یکدیگر در هر سکانس» بیندیشد و هر نما را با توجه به مجموعه‌ی عناصر به صورتی فیلم‌برداری کند که با آن طرح کلی آرمانی و مثالی  که در ذهن دارد مطابقت داشته باشد.

از آن جا که فیلم باید همه‌ اجزای واقعیت را دارا باشد، کار فیلم‌ساز فقط به خلق فضا ختم نمی‌شود؛ زمان، مکان، اشخاص و وقایع فیلم مخلوقات فیلم‌ساز هستند که از طریق نشانه‌ها و قواعدی خاص در فیلم ظاهر می‌شوند و با سمع و بصر دریافت می‌گردند.

فیلم‌ساز باید در این پنج مورد به نتیجه‌ای وافی دست یافته باشد تا بتواند کار را آغاز کند:

۱. طرح  کلی
۲. نسبت بین سکانس‌ها در طول فیلم
۳. نسبت بین نماها در هر سکانس
۴. نحوه قرار گرفتن عناصر در هر نما و چگونگی وضع و حرکت دوربین نسبت به آن‌ها
۵. ریتم کلی

این موارد همگی مربوط به تصویر هستند؛  افکت و موسیقی احکامی خاص خویش دارند و باید به طور مجزا مورد بحث واقع شوند، هر چند در این جا تذکر این نکته لازم است که در سینما همه عناصر باید در خدمت حیات بخشیدن به تصویر متحرک در آیند و وجود آن‌ها تا آن‌جا برجستگی پیدا کند که به اصل «اصالت تصویر متحرک» لطمه‌ای وارد نیاید. «استعداد پیوند خلاق بین نماها» باید در هنگام دکوپاژ و فیلم‌برداری ایجاد شود، اگرنه، از دست مونتور کاری بر نمی‌آید.

اگرچه ما، در ظاهر، اطراف خویش را آن چنان که در سینما معمول است نمی‌بینیم، اما در باطن، کیفیت دیدن ما همان است که در فیلم جلوه‌گر می‌شود. کیفیت باطنی دیدن ما همان است که هنگام خیره شدن به یک شیء از دیگر اشیا انصراف پیدا می‌کنیم و در اطراف خویش فقط به چیزهایی خیره می‌شویم که نظر ما را جلب می‌کنند. «تصویر درشت» از یک شیء در سینما در واقع بیانگر همین جذب و انصراف است؛ جذب چشم و ذهن به آن شیء و انصراف چشم یا ذهن از دیگر اشیا. مونتاژ، «اجزا یا تکه‌های منقطع واقعیت سینمایی» را، بر اساس آن «طرح غایی» جمع می‌آورد و به فیلم صورت می‌بخشد؛ صورتی که مونتور به فیلم می‌بخشد باید از قبل تعبیه شده باشد تا مونتور بتواند آن را شکوفا کند و اگرنه، مونتور قدرت خلق‌الساعه ندارد.

پس نوشت:

۱. Full Metal Jacket؛ محصول 1986، انگلستان.
۲. (Stanley Kubrick (1999-1928؛ فیلم‌ساز آمریکایی. کارگردان فیلم‌های «2001؛ یک اودیسة فضایی» (1968) «تلألو» (1980).

پرسش و پاسخ

چنانچه پیرامون این درس پرسشی دارید، از بخش زیر برای ما ارسال کنید:

نام شما:*

ایمیل شما:*

تعداد بازدید:1,482
بدون دیدگاه

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*


*

RSS